Przejdź do menu Przejdź do treści

Śmiech w czasie wojny: rosyjska agresja w politycznych karykaturach i memach

Olexij Kustovsky, Ukraina
Media społecznościowe

Dzisiaj publikujemy oryginalne opracowanie naszego analityka dr Oresta Semotiuka, który jest w Instytucie Slawistyki Polskiej Akademii Nauk.

Polski satyryk Stanisław Jerzy Lec powiedział: „Jeśli człowiek nie ma poczucia humoru, to powinno być przynajmniej wrażenie, że go nie ma”. Inwazja Rosji na Ukrainę 24 lutego 2022 r. pokazała, że Ukraińcy mają duże poczucie humoru. Pomimo całego cierpienia, jakie przyniosła nam wojna, zachowaliśmy zdolność do śmiania się z wroga, a tym samym stawiania mu oporu. Świadczy o tym lawina memów, karykatur, plakatów, które pojawiły się w mediach społecznościowych w ciągu kilku dni po inwazji i pojawiają się do dziś. Kiedy śmiejemy się z karykatury lub mema, wyrażamy nasz stosunek do przedstawionych w nich ludzi i wydarzeń.

Współczesne wojny: dwa wymiary

We współczesnych działaniach wojennych bronią są również wartości, ideologia, kultura i humor. Wykorzystanie tych niekonwencjonalnych środków prowadzenia wojny zostało opisane przez Petera Pomerantseva terminem «weaponization». Każdy konflikt zbrojny ma dwa powiązane ze sobą wymiary: rzeczywisty i dyskursywny. Kultura w ogóle, a kultura medialna w szczególności, tworzą rodzaj „tła znaczeń”, podkreślając znaczenie niektórych wydarzeń i bagatelizując inne. W ten sposób mają one znaczący wpływ na podejmowanie decyzji politycznych. Jednym z przykładów tego, jak dyskursywny wymiar wojny rosyjsko-ukraińskiej współgra z jej rzeczywistym wymiarem, jest koncepcja „rosyjskiego świata”, która jest kluczem do neoimperialnej polityki zagranicznej Rosji. Koncepcja ta została po raz pierwszy publicznie wyrażona przez prezydenta Putina w 2001 roku. Symbolizuje ona ideologię raszyzmu i hybrydowej (militarnej i kulturowej) ekspansji, zgodnie z którą rosyjska strefa wpływów rozciąga się na wszystkie terytoria, na których obecna jest Rosja. W krajowym i globalnym dyskursie humorystycznym możemy zaobserwować podobieństwa między rasizmem a faszyzmem (rys. 1, 2).

                             Rys.1                             Rys.2 Marian Kamensky, Austria

Jednocześnie Putin („Putler”) jest często przedstawiany w globalnym i krajowym dyskursie humorystycznym jako Hitler (rys. 3) lub obok Hitlera / Stalina (rys. 4), a nawet obu dyktatorów jednocześnie (rys. 5).

   Rys.3 Bill Day, USA                          Rys.4     Oleh Smal, Ukraina               Rys.5 Olexij Kustovsky, Ukraina

Humor polityczny: jak to działa?

Humor polityczny jest ważnym elementem współczesnej kultury i opiera się na rozbieżności między naszymi wyobrażeniami o tym, „jak powinno być”, a tym, jak jest w rzeczywistości. Jest to skuteczny środek krytyki społecznej. Według amerykańskiego kompozytora Neda Rorema „Humor to umiejętność dostrzegania trzech stron medalu”. Najpopularniejszymi gatunkami dyskursu humoru politycznego są karykatura i memy internetowe.

Warto zauważyć, że współczesne karykatury polityczne i memy internetowe, pomimo dzielących je różnic, mają dwie wspólne cechy: po pierwsze, są „hybrydowymi” tekstami, w których elementy werbalne i niewerbalne wchodzą w interakcje, a po drugie, są rodzajem „dokumentu epoki”, środkiem przekazywania i przechowywania informacji społeczno-kulturowych (funkcja epistemologiczna). Ponadto humor polityczny pełni funkcje identyfikacyjne (odróżnianie „nas” od „nich”, rys. 6), ideologiczne (propaganda i obrona wartości, rys. 7) i emocjonalne (wsparcie moralne, rys. 8).

Rys.6                                                Rys.7   Yuriy Zhuravel, Ukraina             Rys.8 Andriy Petrenko, Ukraina

Karykaturę polityczną, która jest tradycyjnym gatunkiem humorystycznego dyskursu, można interpretować na różne sposoby, podkreślając niektóre z jej charakterystycznych cech. Dla dziennikarstwa karykatura jest wizualnym i satyrycznym komentarzem, rodzajem „lustra”, w którym odbijają się bieżące wydarzenia. Nauki polityczne postrzegają karykaturę jako środek propagandy i narzędzie komunikacji politycznej oraz kształtowania wizerunku kraju lub postaci politycznej. Kulturoznawstwo uważa karykaturę za środek kształtowania rzeczywistości społeczno-kulturowej za pomocą kodów kulturowych. W językoznawstwie karykatura jest interpretowana jako tekst „hybrydowy”, w którym połączenie elementów werbalnych i niewerbalnych (wizualnych) zapewnia realizację celu komunikacyjnego. Obecnie karykatury polityczne są integralną częścią każdej poważnej amerykańskiej lub europejskiej publikacji, z których większość ma własnych „wewnętrznych” karykaturzystów.

Istnieje również szereg galerii internetowych (https://cartoonmovement.com/, https://caglecartoons.com/, https://www.toonpool.com/), które regularnie aktualizują swoją zawartość i oferują możliwość wyszukiwania kreskówek według autora lub tematu. Ponadto zdecydowana większość rysowników (dotyczy to również Ukrainy) publikuje swoje prace na osobistych profilach w mediach społecznościowych.

Rozwój technologii komputerowej i komunikacji internetowej doprowadził do pojawienia się nowego rodzaju tekstów zwanych „memami”. Termin ten został ukuty przez biologa Ryszarda Dawkinsa, który przez analogię do genów zdefiniował mem jako „jednostkę informacji kulturowej”. Głównymi cechami memów są zdolność do replikacji, prosta forma zewnętrzna i złożona treść wewnętrzna, którą postrzegamy zgodnie z naszym własnym rozumieniem kontekstu społeczno-kulturowego. Memy zazwyczaj charakteryzują się zbiorowym i w większości anonimowym autorstwem. Chociaż, jak pokazuje przykład „Protsyshchyn official” (https://www.facebook.com/ProtsyshynOfficial/), istnieją wyjątki. (rys. 9, 10).

Rys.9                                                    Rys.10

Warto również zauważyć, że obecnie jesteśmy świadkami wzajemnego oddziaływania memów i karykatur. Oznacza to, że mem lub jego element staje się podstawą dla karykatury lub innego mema, który wypełnia „pożyczoną” formę nową treścią (rys. 11, 12, 13). Zjawisko to nazywane jest „replikacją”.

Rys.11                                                    Rys.12 Georgy Kliychnyk, Ukraina                     Rys.13

Jak działa humor polityczny? Podstawowymi elementami karykatury lub mema są cel (osoba, instytucja lub kraj), temat (fragment rzeczywistości społeczno-politycznej lub aspekt działalności) oraz środki (podpisy, metafory wizualne, symbole narodowe i zwierzęce). Interakcja tych elementów zapewnia efekt humorystyczny i tworzy dwa główne tryby humoru politycznego: „wywrotowy” i „wspierający”.

Aktualności